Deze winter nam ik als landbouwer namens Bioforum deel aan een discussieforum over de sector akkerbouw, deel van een oefening om een Vlaamse landbouwvisie te vormen.
Initieel voelde ik mij niet zo betrokken en had ik mijn twijfels bij de methodiek. Maar ik bereidde me voor en maakte mijn puntjes die op post-its zouden passen. Ik raakte op dreef en was uiteindelijk best trots op een waslijstje van, zo merkte ik, mijn zorgen en gerieven bij de staat en ontwikkeling van de landbouw. Ik zet ze onderaan deze tekst als aandenken voor mezelf, het is wat ik op dat moment in 2025 dacht. Maar ik schrijf dit hier neer voor iets anders.
Volgende dinsdag neem ik deel aan het vervolg, een 'landbouwforum' waar de ervaringen vanuit de discussies van de deelsectoren samenkomen. Het voorgestelde programma is, euh, opmerkelijk en in staat mij rusteloos genoeg te maken dat ik hier op een vrijdagavond in maart en ondanks een druk voorjaar in het verschiet, gedachten zit samen te rapen.
George Monbiot schreef in 2023 dit lezenswaardige stuk over onze voedselvoorziening als complex systeem en de zichtbare symptomen dat dat systeem zijn weerbaarheid verliest.
Ongeveer toen kocht ik 'Denken in systemen' van Donella Meadows maar ik moet het nog steeds lezen, shame on me.
Dit is een recent bericht over Big Tech die met AI landbouw willen 'oplossen' door er een one-size-fits-all-versie van te maken, met recepten die altijd en overal werken, op maat van the companies that be. Een oud patroon met nieuwe technologie.
Een persoonlijk hoog WTF-gehalte bij deze alarmbel dat de 'big four' of 'ABCD'-bedrijven meer geld gemoeid hebben met het hedgen van schulden van kleine boeren dan met (bwa het is zomaar iets?) een hand hebben in 70 à 90% van de voedselvoorziening.
Nog enkele artikels en oh god, nog meer te lezen boeken. Er is een rode draad.
Marktwerking, oligopolie en monopolie.
Too big to fail.
Private baten, publieke kosten.
Wie heeft skin in the game?
Dinsdag zal het ongetwijfeld over 'voedselzekerheid' en landbouw als 'strategische sector' gaan. En iedereen zal er zijn eigen puntjes aan vastknopen. Ik zal met het bovenstaande in gedachten zitten.
Net zoals toen ik moest nadenken over een SWOT-analyse over de Vlaamse akkerbouw, moet ik vaststellen dat het mij toch nauw aan het hart ligt.
Een SWOT van akkerbouw in 2025
Voor wat het waard is en voor zover het steek houdt dat je een hele sector en economische keten op deze manier analyseert.
Strengths
vruchtbare bodems
inherente efficiëntie van de primaire productie, lage voetafdruk voor humane consumptie
akkerbouw bevindt zich in open landschap en natuur; de burger beleeft het
voldoende veeteelt voor integratie ermee
diversiteit in schaalgrootte, veelal familiebedrijven
geschiedenis en reputatie van innovatieve voorlopers; hoog kennisniveau
netwerk dens en nabij: collega's, kennis, toelevering, afzet
Weaknesses
lage weerbaarheid bodems, onduurzaam beheer, C-verlies
residu- en emissieproblemen: in product, water, bodem, lucht
afhankelijkheid van grond (beschikbaarheid, versnippering)
afhankelijkheid van inputs (volatiel, buitenland)
afhankelijkheid van subsidies (lage rendabiliteit; hoge kostenstructuur)
lage autonomie van de landbouwer
locked-in; weinig vrijheid om te heroriënteren, trage aanpassing
rotaties met veel intensieve teelten, weinig rustgewassen, intensiviteit gelinkt aan uitputting natuurlijke bronnen o.a. oppervlaktewater, bodem, ...
veel exportgerichte sectoren, onderworpen aan lokale lasten
weinig waardecreatie (massa, anoniem)
hoge kwetsbaarheid voor schokken (beleid, toelevering, prijzen, klimaat, ...)
onverzekerbaarheid huidige, toekomstige teeltrisico's
lage rendabiliteit
lage aantrekkelijkheid landbouwberoep
veroudering
hoge instapdrempels voor nieuwkomers
kleine familiebedrijven verdwijnen
Opportunities
grote groep consumenten zeer nabij
toenemend belang voedselzekerheid, veiligheid in 'the age of consequences'
systeemoplossingen bv. bio, korte keten, AE en regeneratieve teelttechnieken, (multi-factor opl.: meerwaardecreatie, kennisbenutting, autonomie, bodem, milieu, ...)
bio: gegarandeerde systeemaanpak met wettelijk lastenboek/label
herstel symbiose van plant, bodem en dier (multi-factor opl.) - 'one health'
integraal landbouw-, voedsel- en landschapsbeleid
diversiteit in productiesystemen stimuleren o.a. voor innovatie
true-cost-benaderingen, transparante ketens, faire handelsrelaties
horizontale samenwerking, (kleine) coöperaties voor gezamenlijke investeringen, innovatie, kennisdeling en afzet
verticale eerlijke samenwerking
vergoedingen uit de markt of overheid voor ecosysteemdiensten (o.a. C-lb)
eiwitshift / nieuwe teeltkansen voor humane consumptie
robuuste/rustieke/mediterrane nieuwe gewassen
groene lokale energie, automatisering, efficiënter watergebruik, ...
onderwijs en beleid dat inzet op landbouwkennis en diversiteit, innovatie
Threats
snelle klimaatverandering, te trage adaptatie
systeemschokken, 'black swan events'
verontreinigde natuurlijke bronnen, o.a. water, bodem, biodiversiteit
toenemende competitie voor arbeid en grond
beloning op output/ha en intensiviteit, t.o.v. verdoken maatschappijkosten
consolidatie van toeleveraars, afnemers en retailers - oligo-/monopolie-posities
ongeremde schaalvergroting
verticale integratie door niet-landbouwers
greenwashing, fairwashing, certificatiedrift, 'rendabiliteitsval'
druk op autonomie vanuit markt
druk op autonomie vanuit overheid; o.a. subsidie-afhankelijkheid
druk op rendabiliteit
druk op diversiteit vanuit markt en beleid (anoniem, one-size-fits-all, top-down, afvinkhokjes)
burgers hebben minder connectie met landbouw, voedsel, natuur
kortzichtig volatiel verkokerd overheidsbeleid
eenzijdig vertrouwen op technologische oplossingen, nieuwe lock-ins
(handel)frictie tussen EU-landen door heterogene nationale vertaling van EU-beleid
lage rechtszekerheid, hoge administratieve lasten
(grondgebonden) veeteeltkrimp en mogelijke druk op aandeel grasland
onderzoek en onderwijs met traditionele focus; weinig aandacht voor (systeemgerichte) landbouw